Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) Hakkında
Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), 30 Haziran 2013 tarihinde yürürlüğe giren 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu ile kurulmuş olup, ayrımcılıkla mücadele etmek, insan hakları ihlallerini önlemek ve işkenceye karşı etkin bir mücadele yürütmek amacıyla faaliyet göstermektedir. TİHEK, idari ve mali özerkliğe sahip, özel bütçeli, kamu tüzel kişiliği haiz ve Adalet Bakanlığı ile ilişkili bir kurum olarak görev yapmaktadır.
İnsan Hakları Başkanlığı’ndan TİHEK’e Uzanan Süreç
Dünya genelinde ulusal insan hakları kurumlarının yaygınlaşmaya başladığı 1990’lı yıllarda, Türkiye’de de insan haklarının kurumsallaştırılması yönünde önemli adımlar atılmıştır. Bu kapsamda, insan hakları alanında yasama ve yürütme organları bünyesinde çeşitli yapılar oluşturulmuştur. Özellikle, 12 Nisan 2001 tarihli ve 4643 sayılı Kanun ile Başbakanlık Merkez Teşkilatı içinde İnsan Hakları Başkanlığı kurulmuş ve yerel düzeyde İl ve İlçe İnsan Hakları Kurulları faaliyete geçmiştir.
Bu kurullar, insan hakları ihlallerini incelemek, araştırmak ve insan haklarının önündeki engelleri tespit ederek çözüm önerileri sunmakla görevli olmuştur. Ancak, bu yapılar Paris İlkeleri’nde belirtilen bağımsızlık, idari ve mali özerklik ve çoğulculuk kriterlerini tam anlamıyla karşılamamış ve ulusal insan hakları kurumu olarak tanımlanmamıştır.
Avrupa Birliği ilerleme raporlarında da bu doğrultuda tavsiyeler yer almış, Paris İlkeleri ile uyumlu bağımsız bir ulusal insan hakları kurumunun oluşturulması ihtiyacı gündeme gelmiştir. Bu kapsamda, 21 Haziran 2012 tarih ve 6332 sayılı Kanun ile Türkiye İnsan Hakları Kurumu (TİHK) kurulmuştur. TİHK’nin faaliyete geçmesiyle Başbakanlığa bağlı önceki insan hakları birimlerinin varlığı sona ermiş ve il ile ilçe insan hakları kurulları geçici olarak Kurum bürosu olarak görevlendirilmiştir.
İşkenceye Karşı Ulusal Önleme Mekanizması
TİHK, 9 Aralık 2013 tarihli ve 2013/5711 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla Birleşmiş Milletler’in işkence ve kötü muameleye karşı önleyici mekanizma görevi kapsamında Ulusal Önleme Mekanizması olarak belirlenmiştir. Bu görev çerçevesinde, özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin bulunduğu cezaevleri, tutukevi, kamplar ve bakım merkezleri gibi yerlerde işkence ve kötü muamele vakalarının önlenmesine yönelik izleme, denetleme, inceleme ve raporlama faaliyetleri yürütülmektedir.
Bu sorumluluk, Kurumun kapasitesinin güçlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Aynı zamanda, Anayasa’nın 10. maddesi ve Türkiye’nin taraf olduğu uluslararası insan hakları sözleşmelerinde düzenlenen ayrımcılık yasağının etkin şekilde uygulanması amacıyla ayrı bir eşitlik kurumunun kurulması gerekliliği doğmuştur.
TİHEK’in Kuruluşu ve Görev Alanları
Bu çerçevede, Türkiye İnsan Hakları Kurumu’nun kurumsal kapasitesinin artırılması, ayrımcılık yasağı ve eşit muamele ilkelerinin etkin biçimde uygulanması, işkence ve kötü muameleye karşı önleyici mekanizmanın işlevselliğinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. Paris İlkeleri, Avrupa Birliği mevzuatı ve uluslararası örnekler dikkate alınarak hazırlanan 6701 sayılı Kanun, 20 Nisan 2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Böylece Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK) kurulmuş ve 6332 sayılı Kanun ile kurulan TİHK lağvedilmiştir.
